چکیدهاین تحقیق با هدف بررسی عوامل موثر بر شکل گیری هویت اجتماعی دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور از سه بعد دینی ، خانوادگی و ملی شکل گرفته است. فرضیات اصلی این تحقیق عبارتند از : جنس، پایگاه اقتصادی – اجتماعی ، میزان رضایت از خود ، درونی شدن ارزشها ، هماهنگی ارزشهای گروهی ، تایید دیگران که بر هویت اجتماعی دانش آموزان موثر می باشند . این تحقیق به شیوه پیمایشی انجام شده و از تکنیک پرسشنامه برای جمع آوری داده ها استفاده شده است . جامعه آماری تمام دانش آموزان پایه اول و دوم و سوم متوسطه نیشابور (15336 نفر) می باشند . حجم نمونه 375 نفر شد که 190 نفر دانش آموز پسر و 185 نفر دانش آموز دختر را در بر می گیرد . شیوه نمونه گیری قشر بندی است که نمونه ها از رشته های عمومی ، انسانی ، تجربی ، ریاضی ، فنی و حرفه ای و کار و دانش به تفکیک جنس و پایه تحصیلی به صورت تصادفی انتخاب شده است . تجزیه و تحلیل داده ها با   استفاده از t-test و ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل چند متغیری (رگرسیون چندگانه) و تحلیل مسیر صورت گرفته است . نتایج تحقیق نشان داد که بین متغیرهای مستقل (میزان رضایت از خود ، درونی شدن ارزشها، هماهنگی ارزشهای گروهی و تایید دیگران ) با متغیر وابسته هویت اجتماعی و سه بعد آن (ملی ، دینی، خانوادگی) رابطه معنا دار مثبت وجود داشت . یعنی با افزایش متغیرهای مستقل متغیر وابسته هم افزایش می یابد .  و بین متغیر پایگاه اقتصادی- اجتماعی با هویت اجتماعی رابطه معناداری وجود نداشت . ولی با بعد ملی رابطه معنا دار و معکوس و با بعد خانوادگی رابطه معنادار و مثبت وجود داشت . یعنی هر چه پایگاه اقتصادی – اجتماعی والدین بالاتر باشد ، هویت ملی آنان ضعیف تر و هویت خانوادگی آنها ، قوی تر می شود . بین متغیر جنس با هویت اجتماعی رابطه معنادار وجود نداشت ولی با بعد دینی رابطه معنا دار وجود داشت . بدین معنا که : دختران هویت دینی قوی تری نسبت به پسران داشتند  .1ـ1 مقدمه آنچه موجب شد تا پژوهش فعلي با اين عنوان در خصوص دانش آموزان متوسطه انجام شود، به دليل اشتغال به تدریس (نگارنده) در مقطع متوسطه شهرستان نيشابور است که مدام شاهد نگراني هاي همكاران فرهنگي و همچنين مراجعات مكرر اوليا و اظهار نگراني از وضعيت تحصيلي و اخلاقي فرزندانشان ، بودم و با توجه با اينكه همگي دبيران و اوليا به اتفاق معتقد بودند  كه نسل فعلي با نسلهاي قبلي بسیار متفاوت مي باشد و يك شكاف نسلي عميق احساس مي كردند  و از طرفي مشاهده برخي از رفتارها و حركات و گرايشات در كلاس هاي درس ، مرا بر آن داشت تا در زمينه هويت اجتماعي آنان و مسائل تأثير گذار بر آن به صورت جدي به مطالعه بپردازم و بدین صورت  زمينه تحقيق حاضر  فراهم شد.در اين فصل مسأله تحقيق مطرح و اهميت و ضرورت آن بيان مي شود و سپس اهداف تحقيق، محدوده زماني و مكاني و پيشينه تحقيق عنوان مي شود، و در نهايت به موانع و تنگناهاي تحقيق پرداخته مي شود.1ـ2 عنوان تحقيق: بررسي عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان متوسطه شهر نيشابور در سال تحصيلي86 ـ 851ـ3 بيان مسأله در طي مطالعات مقدماتي و مصاحبه هاي اكتشافي با مسئولين آموزش و پرورش، اوليا ، مربيان، دبيران و دانش آموزان، نتايج بدست آمده نشان داد که ، برخي از دانش آموزان ارتباط چنداني با خانواده هايشان نداشتند ، نسبت به انجام فرايض ديني توجه جدي از خودشان نشان نمي دادند و برخی به آئین مسیحیت گرایش داشتند ، به آداب و رسوم ملي اهميت نمي دادند و حتي زندگي در كشورهاي ديگر را ترجيح مي دادند  كه اينها خود نشان از ضعف هويت خانوادگي، ديني و ملي آنان بود . انجام برخي از حركات و نوع آرايشها در هر دو جنس مسئله هويت جنسي آنان را هم خدشه دار نموده است. عدم رضايت از خود، خانواده‌، كشور، دين و ... باعث سست شدن هويت اجتماعي برخي از دانش آموزان شده است که نتايج اين ضعف هويتي عبارتند از: بي انگيزگي نسبت به مسائل آموزشي، گستردگي ناهنجاري هاي اخلاقي، بي نظمي و بي انضباطي، نگراني ، نا اميدي و.... حال براي محقق اين سئوالات و يافتن جوابي براي اينها مطرح است :1ـ چه عواملي بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان مؤثر است؟2ـ آيا ميزان رضايت از خود بر هويت اجتماعي دانش آموزان تأثير دارد؟3ـ آيا پايگاه اقتصادي ـ اجتماعي والدین  بر هويت اجتماعي دانش آموزان مؤثر است؟4ـ آيا جنس دانش آموزان با هويت اجتماعي آنان رابطه دارد؟5ـ آيا میزان دروني شدن ارزشها در دانش آموزان با هويت اجتماعي آنان  مرتبط است؟6ـ آيا هماهنگي ارزش هاي گروهي بر هويت اجتماعي دانش آموزان تأثير مي گذارد؟7ـ آيا مورد تأييد ديگران بودن با هويت اجتماعي دانش آموزان  ارتباطي دارد؟1ـ4 اهميت و ضرورت تحقيق از آن جا كه بحران هويت از سالهاي نوجواني آغاز مي شود و بخش عظيمي از دانش آموزان دبيرستاني، در اين سنين قرار گرفته اند و با توجه به نگراني هايي كه در زمينه علايق و گرايشات و رفتار هاي دانش آموزان مشاهده مي شود و از آن جا كه بخش مهمي از وجود دانش آموزان را هويت آنان تشكيل مي دهد و زندگي فردي و اجتماعي آنها نیز متأثر از اين مسئله است ، آنان در جستجوي هويت مي باشند و موقعيت مبهم دانش آموزان دبيرستاني،در فرهنگ و جامعه معاصر، اين نتيجه را براي آنها در بر دارد كه فرصتي را به منظور آزمودن شيوه هاي مختلف زندگي به آنها مي دهد، تا آنها تصميم بگيرند كه چه الگو هاي رفتاري، ارزشي و نگرشي بهتر مي تواند نياز هاي آنها را تأمين نمايد. در برخورد با دانش آموزان در كلاس هاي درسي يا مشاوره هاي فردي با دانش آموزان ، دریافتم که گرايش به آئين مسيحيت و زندگي در كشورهاي ديگر را صرفاً به خاطر احساس آزادي بيشتر براي رفع نياز هايشان ابراز مي كنند. همچنين مصرف مشروبات الكلي، قليان و سيگار، ارتباطات جنسي و ... را صرفاً در راستاي رفع نياز هایشان ارزيابي مي کردند و اين مسئله هويت ديني، ملي و خانوادگي آنان را خدشه دار نموده است و بخش عظيمي از جمعيت انساني كه بايد در جهت آبادانی و حفظ آرمانها و ارزشهاي كشور، آموزشهاي لازم را ببينند  و در آينده به خدمت گرفته شوند، به نحو احسن و شايسته مورد استفاده قرار نمي گيرند. در جهان امروز ((وضعیت و جایگاه هر کشوری با توجه به ساختار ، روند ، ماهیت و عملکرد دو عامل زیر مشخص می شود : 1- ماهیت ساختاری و عملکرد ارکان و عناصر اصلی و تشکیل دهنده ی نظام اجتماعی آن کشور 2- شرایط و موقیت منطقه و جهان در ارتباط با آن کشور . در ارتباط با عامل اول باید گفت که عناصر و ارکان اصلی جامعه ی ما به خاطر ناهمگونی ساختاری آنها ، زمینه های نامطلوبی را برای تحول ، توسعه و تکامل اجتماعی فراهم کرده است . این واقعیت  زمینه ی  مناسب را برای شکل گیری روابط اجتماعی عادلانه ، تقسیم کار اجتماعی عادلانه ، توزیع امکانات و امتیازات اجتماعی بر پایه ضوابط و قوانین مدون و انسانی فراهم ننموده است )) ( سیف اللهی ، 1381 : 167) بنابراین زمینه برای ظهور و بروز بحران های گوناگون در جامعه فراهم می باشد . لذا ضرورت بررسي عوامل مؤثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان به شدت احساس مي شود كه در اين تحقيق به آن پرداخته مي شود.5ـ1 اهداف تحقيقاهداف تحقيق حاضر عبارتند از:ـ شناسایی  عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان متوسطه شهر نیشابورـ بررسي میزان همبستگی عوامل موثر بر شکل گیری هويت اجتماعي از ابعاد : ملی ، دینی و خانوادگی- یافتن و ارائه  راه حل برای بهبود هویت اجتماعی دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور 6ـ1 محدوده زماني و مكاني تحقيقتحقيق حاضر در محدوده مكاني شهر نيشابور انجام شده است و از نظر زماني ،  سال تحصيلي 86 ـ 85  را مد نظر دارد . 7ـ1 مروري بر مطالعات پيشيندر اين قسمت مروري داريم بر تحقيقاتي كه در زمينه هويت اجتماعي در داخل و خارج ايران صورت گرفته اند.1ـ7ـ1 تحقيقات انجام شده داخليـ عبدالرسول كريمي در سال 1375 در تحقيقي با عنوان «بررسي رابطه بين عزت نفس و هويت يابي در نوجوانان 18ـ15 ساله در شهر تهران» با استفاده از روش پيمايشي، از بين كليه دانش آموزان مقطع متوسطه شهر تهران كه در سال تحصيلي 75ـ74 به تحصيل اشتغال داشتند، از طريق نمونه گيري خوشه اي 200 نفر از دانش آموزان دختر و پسر از نواحي 18،7،4،2 را به طور تصادفي انتخاب نمود.ابزار تحقيق دو فرم پرسشنامه هويت شخصي و پرسشنامه عزت نفس كوپر اسميت بود كه به آزمودني ها داده شد تا با توجه به شرايط خود، آزمون ها را تكميل نمايند. نتايج نشان داد كه ميان توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر اهميت هويت جنسي با توجه به عزت نفس شان تفاوت وجوددارد.ميان توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر توجه و عمل به ارزش هاي اخلاقي تفاوت وجود نداشت. دانش آموزان دختر و پسر با عزت نفس بالا و پايين از نظر هويت مذهبي تفاوت نداشتند و بين توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر ايجاد ارتباط با همسالان و طرز ديد نسبت به خود و عزت نفس آنها تفاوت وجود داشت .ـ پور جبلي در تحقيقي تحت عنوان « بررسي عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي و فرهنگي نوجوانان اروميه» در سال 1379 با استفاده از روش پيمايش و با انتخاب يك نمونه 383 نفري از نوجوانان شهر اروميه كه در گروه سني 18ـ 12 ساله قرار داشتند، با رويكرد تئوري پيتر بورك به بررسي 4 عامل خانواده، مدرسه، گروه دوستان و رسانه هاي تصويري به بررسي هويت اجتماعي و فرهنگي نوجونان پرداخت. وي در تحقيق خود به اين نتيجه رسيد كه بين عوامل خانواده، مدرسه، دوستان و رسانه هاي تصويري با شكل گيري هويت اجتماعي و فرهنگي نوجوانان رابطه مثبت و معنا دار وجود دارد. ـ فاطمه رئيسي در سال 1376 در تحقيقي با عنوان «بررسي تأثير مشاوره گروهي بر كاهش بحران هويت نوجوانان دختر مقطع متوسطه شهر اصفهان» با استفاده از روش نيمه آزمايشي و استفاده از طرح گروه كنترل نا برابر به اين موضوع مي پردازد. وي با روش خوشه اي چند مرحله اي از بين نواحي آموزش و پرورش اصفهان، نواحي 3و4 را انتخاب و سپس از بين مدارس اين دو ناحيه، دو مدرسه را به صورت تصادفي انتخاب مي كند. نمونه آماري اين تحقيق را 40 نفر از دانش آموزان دختر تشكيل مي دهند و سپس از اعضاي داوطلب جهت شركت در مشاوره گروهي ثبت نام به عمل مي آورد و سپس دانش آموزان به صورت تصادفي به دو گروه گواه و آزمايش تقسيم می شوند . ابزار جمع آوري اطلاعات در اين پژوهش تست هاي هويت شخصي است . نتايج تحقيق نشان مي دهد كه مشاوره گروهي در كاهش بحران هويت نوجوانان دختر شهر اصفهان مؤثر بوده است.ـ محمد باقر آخوندي در سال 1377 در مطالعه اي با عنوان «بررسي هويت ملي و مذهبي جوانان مشهدي و تأثير روابط اجتماعي بر آن» با استفاده از روش تحقيق پيمايش و تكنيك جمع آوري اطلاعات از طريق مصاحبه هاي عميق و پرسشنامه از بين جوانان 24ـ 18 ساله ساكن مشهد، اين تحقيق را انجام داده است . وي با انتخاب يك نمونه 464 نفري از سطح مناطق ده گانه شهر، به نتايج زير دست يافت: الف) 52 درصد كل پاسخ گويان بيش از 60 درصد با تيپ ايده ال هويت ملي هماهنگي دارند. همچنين پايبندي نظري به مذهب و مليت بيش از پايبندي عملي به آن هاست.