مقدمه:         حج ، وادي سير و سلوك عرفاني و طور سيناي عارفان رباني است . حج ، ضيافت خانه قدسي حضرت رحمان و گلشن با صفاي كمال و تعالي انسان استحج ، نشانه عبوديت مطلق و مظهري از فرشته سيرتي انسان است . حج ، درياي ژرفي است از عارفان و عرفان ، معنويت ، تقدس ، روحانيت و ايمان    رشيد الد ين ميبدي مي گويد : حج عوام نوعي است وحج خواص نوعي ديگر . حج عوام قصد كوي دوست است وحج خواص ، قصد روي دوست ، آن رفتن به سراي دوست و اين رفتن براي دوست ، عوام به نفس رفتند ودر و ديوار ديدند خواص به جان رفتند ، گفتار و ديدار يافتند . او كه به هواي نفس رود ، رنج يابد و بار كشد ، تا گرد كعبه برآيد و اين كه با جان رود ، بيارآمد و بياسايد و كعبه خود گرد سرايش برآيد . عاشق و عارف كامل آيت الله حسن زاده آملي مي فرمايد :                                              اسلام داراي مباني و اركاني است كه برآنها بنا شده و بدانها قوام گرفته و بدون آنها فرو مي ريزد . يكي از اين  اركان حج است .امام باقر ( علیه السلام ) مي فرمايد:« بُنِيَ الّاِسّلامُ عَليَ خَمّسَةِ اَشّياءٍ : عَلَی الصَلوه وَ الزَكاةِ وَ الصَوّمِ وَ الحَجِ وَ الّوِلايَةِ » اسلام بر پنج بنيان نهاده شده است : نماز ؛ روزه ؛ زكات ؛ حج وولايت  .بنابراين كسي كه عمدا"حج نگذارد ، ركني از اركان دين الهي خويش را نابود كرده است. از همين رو خداوند درباره ترك عمدي حج به كفر تعبير فرموده است.«و من كفر فان الله غني عن العالمين.»  حج از آن جهت كه جزو مباني و اركان اسلام است تجليگاه دو اصل كليت و دوام است بلكه مظاهر اين دو اصل زوال ناپذيري ؛ همگاني بودن و هميشگي بودن را گوشزد مي نمايد. لذا با توجه به اين همه فضيلت و اهميـــــت اين ركـــن اساسي اسلام به بررسي و تحقيق و تفحص و تفسير آن دركلام الهي و سنت معصومين عليهم السلام پرداخته تا گوشه هايي از ابعاد گوناگون حج را در حد استطاعت نظاره گر باشيم . در اين پژوهش به طور بسيار مفصل به فلسفه وجوب حج و بخصوص ابعاد مختلف آن از ديدگاه هاي كاملاً متفاوت با پژوهشهاي ديگر پرداخته شده اكثر نويسندگان در اين زمينه فقط در ابعاد خاصي و يا چند بعد محدود به بررسي فوايدو ابعاد آن پرداخته اند اما در اين تحقيق شما مي توانيد از ديدگاهها و ابعاد كاملاً جديد و از منظرهاي متفاوت و متنوع و جمع شده و مرتب شده در يك جا بهره ببريد و سپس به فلسفه آداب ومناسك حج بر اساس ترتيب وجوب پرداخته و از آيات و روايات به تناسب و با نظم ويژه استفاده شده كه خواننده را از سردرگمي كه در بعضي از منابع در اين زمينه وجود دارد رهايي مي بخشد و مجموعه منسجم و يك دست در اختيار او مي گذارد .   فصل اول اهمیت جایگاه تحقیق حاضر الف) تعريف و تبيين موضوع : تعريف حج : در لغت به معني ، قصد نمودن به جهت حركت به سوي مكاني يا شخصي ، آهنگ جايي نمودن، مكرر به جايي آمدن. در روايات اسلامي حج را " پيروزي وكاميابي " معني كرده اند ، زيرا حج گذار با تحمل رنج و زحمات بر نفس خود و شيطان پيروز مي گردد . حج به معناي " اَفْلَحَ " يعني رستگار شده نيز آمده " و يقال حج فلان اي افلح" خداوند مي فرمايد : " ففرّوا الي الله إنّي لكم منه نذير مبین"   يعني ازگناهان به سوي خدا بگريزيد . در تفسير فرمايد به سوي خدا حج گذاريد تا گناهانتان بخشيده شود. كلمه حج را با دو گونه حركت خوانده اند : الحج لغة و قيل الحج بالفتح الاسم و بالكسرمصدر  مردم حجاز آن رابه فتح و اهل نجد به كسر مي خوانند  و هر دو به معني قصد زيارت كردن يا انجام دادن مراسم مخصوص مي باشد و در اصطلاح شامل قصد خانه خدا كردن و انجام اعمال و مناسكي است كه دستور آن در شرع مقدس اسلام آمده است . حج يك حركت است ، يك قصد و تصميم گيري است و يكي از مترقي ترين ابعاد اعتقادي دين مبين اسلام است ، حج يك دوره كامل اسلام شناسي است ، حج آدمي را به خدا نزديكتر مي كند ، مكتب توحيد را به او مي شناساند و رسالت بزرگ اسلام را بيشتر توصيه مي كند . هدف از اعمال و مناسك حج همان قرب و منزلت الهي و رشد و ارتقاء انسان به كمالات معنويه و رسيدن به لقاء محبوب و غرق شدن در درياي عشق وعرفان الهي و غرق و محو شدن در بحر بيكران عبادت معبود و اله يكتا و بي همتاست و هر كدام از اعمال حج به نوعي انسان را در اين را مدد و ياري مي نمايد . حج يك سلسله دستور و مراسم و مناسكي دارد كه پي بردن به راز و رمزش بسيار سخت است ، معناي طواف و سعي و هروله وقوف عرفات و مشعر كردن در مني و سر تراشيدن و قرباني و … بسيار پيچيده و راز و رمزي شگرف در آنها نهفته مي باشد و حاجي بايد به همه اين اسرار واقف باشد و به فلسفه وجودي اين عبادت بزرگ بينديشد تا به اهداف آن و حج مقبول دست يابد و چه منبعي بهتر و برتر از كلام خداي كريم و فرمايشات معصومين عليهم السلام كه ما را در ايصال هر چه سريعتر به فيض اكمل و درك هر چه بيشتر و خط وافرتراز طواف كعبه مقصود و در اتصال به محبوب ياري خواهد رساند ؟