فصل اولنظامیحکیم الیاس بن یوسف نظامی گنجوی ، که عوفی در لباب الالباب او را «حکیم الکامل نظامی گنجه ای»1 و حاجی خلیفه در ذیل خمسه نظامی او را «جمال الدین الیاس بن یوسف نظامی»2 معرفی می کنند، شاعر پرآوازه قرن ششم است، که بیشتر شهرت او به واسطه مثنوی های پنج گانه است که در آنها نهایت لطافت و ظرافت را به کار برده و « آن قدر لطایف و دقایق که در پنج گنج درجه کرده کسی را میسر نیست ، بلکه مقدور نوع بشر نیست.» الیاس بن یوسف نظامی از مردم گنجه آذربایجان (کیرف آباد کنونی ) بود که استاد زبان و شاعری بی رقیب به شمار می رفت. از مقایسه مدارک بر جا مانده چنین برمی آید که او در سال 1141 میلادی در آذربایجان زاده شد. مردم آذربایجان نظامی را از نژاد آذربایجانی و در نتیجه نماینده عشایر ترک می شناسند، در حالی که مادر او ایرانی تبار بوده است.شاعر در منظومه « لیلی و مجنون» مادر خود را « رئیسه کرد» می شناساند. از آثارش چنین برمی آید که به کلیه دانش های رایج زمان تسلط داشته است .از جمله علوم ظاهری و مصطلحات رسمی بهره کامل داشته ، اما از همه دست باز داشته و روی در حضرت حق – سبحانه و تعالی- آورد ماست، چنان که می گوید: هرچه هست از دقیقه های نجوم     با یکایک نهفته های علوم خواندم و سر هر ورق جستم    چون تو را یافتم ورق شستمهمه را روی در خدا دیدم    وآن خدا بر همه تو را دیدم عمر گرانمایه را از اول تابه آخر به قناعت و تقوی و عزلت و انزوا گذرانیده است ،هرگز چون سایر شعرا،از غلبه حرص و هوی،ملازمت ارباب دنیا نکرده ،بلکه سلاطین روزگار به وی تبرک می جسته اند ، چنان که می گوید:چون به عهد جوانی از بر تو     به در کس نرفتم از در توهمه را بر درم فرستادی    من نمی خواستم تو می دادیچون که بر درگه تو گشتم پیر    زآن چه ترسیدنی است دستم گیرآفریده های حماسی نظامی 5 اثر مستقل بودند که در یک دیوان گردآورده شده و آن را «خمسه» نامیدند. هر یک از سروده ها دارای وزن ویژه ای هستند . 1-    نخستین اثر نظامی «مخزن الاسرار» نام دارد که شامل سروده های اخلاقی – فلسفی او به شیوه «حدیقه» سنایی است.این اثر از لحاظ شعری کاملاً استادانه و ممتازاست. 2-    دومین اثر شعری او «خسرو وشیرین» است.3-    منظومه «لیلی و مجنون» با الهام از منبع های دیگر آفریده شده است.این اثر داستان عشق دو نوجوان بادیه نشین عربستان است که نابخردی پدرو مادر، روزگارشان را تباه می کند.4-    در« هفت پیکر» آموزش ها و کارهای نیک فرمانروای درست و کامل،بهرام گورساسانی تصویر می شود که برابر سنت های مردمی عمل می کند.5-    آخرین اثرحماسی او به نام «اسکندرنامه» است که شامل دو قسمت می باشد.«شرف نامه » و « اقبال نامه».شاعران بسیاری در سرودن مثنوی های خود از نظامی تقلید کردند.از منظومه هایی که به تقلید از نظامی سروده شده است می توان به کتب زیراشاره کرد؛مطلع الانوار، امیرخسرو، روضه الانوار، خواجو، تحفه الابرار، جامی، مجمع الابکار، عرفی شیرازی و ...نظامی، شاعر، گوینده و مجسم کننده ی اندیشه های والاست. در آثارش احساسات مذهبی رشد یافته، دقت بیان، فن سخنوری کامل، حسن انتخاب در موضوع، ژرف نگری فلسفی و مضمون های درست اجتماعی دیده می شود. چنین پنداشته می شود که دیوان غزل های نظامی شامل 20 هزار بیت بوده ولی این دیوان به دست ما نرسیده است.نظامی در مثنوی های پنجگانه خود خصوصاً «خسرو وشیرین» برای اولین بار به بیان نکات و رمزوارهایی از شاهراه عرفانی و خداشناسی پرداخته که این مهم حکایت از پویایی ،عمق و ژرفای اندیشه او دارد.نظامی در ابتدای دفتر، در مناجات نامه ای که با معشوق ازلی و دلبر سرمدی دارد ، از او خواستار گشایش در توفیق و نمایاندن ره تحقیق می شود؛ دلی را تمنا دارد که استوار ومملو از یقین و زبانی که مدیح گوی او باشد.خداوندا در توفیق بگشای     نظامی را ره تحقیق بنمای دلی ده کو یقینت را بشاید     زبانی کآفرینت را سراید مده ناخوب را بر خاطرم راه     بدار از ناپسندم دست کوتاه (خسرو و شیرین، 3-1)در انتهای دفتر خود فیض بخشی و بارش عنایت پروردگار را خواستار می شود تا به واسطه آن ، بتواند دست به گوهرسازی و الماس سرایی بزند.نسیمی از عنایت یار او کن    ز فیضت قطره ای در کار او کن چو فیاض عنایت کرد یاری    بیار ای کان معنی تا چه داری (خسرو و شیرین،12و13)عشق در داستان عاشقانه خسرو شیرین از زهد و عزلت چیزی نیست، و بر عکس، سخن نظامی تماماً عشق وصال و رندی است. دوره ای که نظامی در آن نظم خسرو و شیرین را آغاز می کند ،دوره عاشقی و دینداری عاشقانه اوست. دوره ای که نظامی از حالت قبض و گرفتگی روح به وادی بسط گام می زند و در آسمان معرفت به سیر و تفرج مشغول می شود. خود در شرح این حالت نغمه سرمی دهد.چو من بی عشق خود را جان ندیدم    دلی بفروختم، جانی خریدم (خسرووشیرین ،515)اگر همراه نظامی بر این عالم نظر نماییم، در می یابیم که آنچه باعث خلق ، تداوم و پویایی علم شده عشق است و عالم وجود به واسطه عشق برقرار می باشد.کنت کنزا مخفیا ...گر اندیشه کنی از راه بینش    به عشق است ایستاده آفرینش (خسرو و شیرین ، 513)فلک جز عشق محرابی ندارد     جهان بی خاک عشق آبی ندارد (بیت 491)غلام عشق شو کاندیشه این است    همه صاحبدلان را پیشه این است(492)کسی کزعشق خالی شد،فسرده ست    گرش صدجان بود بی عشق مرده است (495)بی نیازی از خلقای به تو زنده هر کجا جانی است     وز تنور تو هر که را نانی است بر در خویش سرفرازم کن     وز در خلق بی نیازم کن نان من بی میانجی دگران    تو ده ای رزق بخش جانوران (هفت پیکر، ص 498 ) در جای دیگر درخواست بی نیازی از مردم را این گونه بیان می دارد : سری را که بر سر نهادی کلاه    مینداز در پای هر خاک راه دلی را که شد بر درت رازدار    ز دریوزۀ هر دری باز دار (شرفنامه، ص 71 )صبر در بلا و شکر بر رخانظامی درباره صبر و شکر می گوید:به شکرم رسان اول آن گه به گنج    نخستم صبوری ده آن گاه رنجبلایی که باشم در آن ناصبور     ز من دور دار ای ز بیداد دور گرم در بلایی کنی مبتلا     نخستم صبوری ده آن گاه بلا گفت یارب خلق را در خون مکش    هر زمان در رنج دیگر گون مکشخلق را از خاک چون برداشتی     گرسنه آخر چرا بگذاشتی ؟یا نبایست آفریدن خلق را     یا نه بی شک لقمه باید حلق را لطف کم شد یا کرم گویی نماند    وان همه انعام و نیکویی نماند آن همه دریای بخشش کان تو راست     می نبخشی می نریزی آن کجاست ؟گر تو زان می آوری این قحط سال     تا دهی خلقان خود را گوشمالبعد از این ترسی که نتوانی همی     بل توانی کرد بآسانی همیلطف کن این خلق حیران را بدار    جان چو دادی نان ده و جان را بدارتا بگفت این فصل را برخ سیاه    مرد بالا گشت از باران گیاه جمله عالم ز باران تازه شد     دل خوشی خلق بی اندازه شد  (شرفنامه، ص 10 ) و هم او در جای دیگر این چنین می گوید :چو روی افروختی چشمم بر افروز     چونعمت دادیم شکرم در آموزبه سختی صبر ده تا پای دارم     در آسانی مکن فرموش کارمعاقبت به خیری نظامی این درخواست را چنین بیان داشته است : دل مست مرا هشیار گردان     ز خواب غفلتم بیدار گردان زبانم را چنان ران بر شهادت     که باشد ختم کارم بر سعادت (خسرو و شیرین ، ص 10 )  طلب آمرزش نظامی در مخزن الاسرار به راز و نیاز با خدا می پردازد و آن جا که می گوید: از پی تست این همه امید و بیم     هم تو ببخشای و ببخش ای کریم چاره ما ساز که بی یاوریم     گر تو برانی به که روی آوریم داغ تو داریم و سگ داغدار     می‌نپذیرند شهان در شکار هم تو پذیری که زباغ توایم     قمری طوق و سگ داغ توایم شاعر از این صحنه سازی که خود را قمری طوق دار و سگ داغ دار خدا می داند ، سخت پشیمان می شود و از شکل خیال و استعاره ای که در کلام ایجاد شده ، عذرخواهی می کند و طلب آمرزش دارد: این چه زبان و چه زبان دانی است     گفته و ناگفته پشیمانی است در صفتت گنگ فرو مانده‌ایم     من عرف الله فرو خوانده‌ایم چون خجلیم از سخن خام خویش     هم تو بیامرز به انعام خویشهم این جاست که آن چه را در دل دارد بر زبان می آورد و از واپسی جامعه خود می نالد و روی به خدا آورده    می گوید که خدایا ما جز تو کسی را نداریم ... یارشو ای مونس غمخوارگان     چاره کن ای چاره بیچار‌گان قافله شد واپسی ما ببین     ای کس ما بی کسی ما ببین بر که پناهیم توئی بی‌نظیر     در که گریزیم تویی دستگیر جز در تو قبله نخواهیم ساخت     گر ننوازی تو که خواهد نواخت درگذر از جرم که خواهنده‌ایم     چاره ما کن که پناهنده‌ایم باز در پایان همین بند ، از خداوند ، معرفت جان را می طلبد و از وی خواهد که نزل تحیت بر زبان او روان سازد تا بتواند آن چنان که باید و شاید خداوند آفریننده را بستاید . ای شرف نام نظامی به تو     خواجگی اوست غلامی به تو نزل تحیت به زبانش رسان     معرفت خویش به جانش رسان1-    درخواست های آن جهانیالف) تمنای بهشت نظامی در نیایش خود دنیا را بهشتی خوب سرشت پندارد و چون خداوند بهشت جاویدان را برتر و بالاتر خوانده است بنابراین او هم آن را چنین می طلبد: خدایا تویی بنده را دستگیر    بود بنده را از خدا ناگزیرجهانی چنینخوب و خرم سرشت    حوالت چرا شد بقا بر بهشتاز این خوب ترخود نباشد دگر    چو آن خوب تر گفتی آن خوب تردر آن روضه خوبکن جای ما     ببر نقش ناخوبی از رای ما(کلیات، ص 956 )ب ) رهایی از دوزخابیات زیر از نظامی که در آن رو سپیدی را از خداوند بزرگ درخواست نموده است : بزرگا بزرگی دها بی کسم     تویی یاوری بخش و یاری رسم ...عقوبت مکن عذرخواه آمدم     به درگاه تو روسیاه آمدمسیاه مرا هم تو گردان سپید     مگردانم از درگهت نا امید (شرفنامه، ص 11 ) 2-    درخواست های عارفانه اگر دین دارم و گر بت پرستم    بیامرزم به هر نوعی که هستمبه فضل خویش کن فضلی مرا یار    به عدل خود مکن با فعل من کارکلیات، ص 106نکوکن چو کردارکار من     مکن کار با من به کردار مننظامی بدین بارگاه رفیع     نیارد بجز مصطفی را شکیب کلیات،696الف)مخزن الاسرار آغاز مخزن الاسرار نظامی به دو مناجات زیور یافته است. نخستین مناجات چهل بیت است که این گونه آغاز می شود: ای همت هستی زتو پیدا شده    خاک ضعیف از تو توانا شدهزیرنشین علمت کاینات    ما به تو قائم چو تو قائم به ذاتهستی تو صورت پیوند نی    تو به کس و کس به تو مانند نیآنچه تغیر نپذیرد توئی    وان که نمردست و نمیرد توئیما همه فانی و بقا بس توراست    ملک تعالی و تقدس توراستخاک به فرمان تو دارد سکون    قبه خضرا تو کنی بیستونجز تو فلک را خم چوگان که داد    دیک جسد را نمک جان که دادچون قدمت بانک بر ابلق زند    جز تو که یارد که اناالحق زندرفتی اگر نامدی آرام تو    طاقت عشق از کشش نام توتا کرمت راه جهان برگرفت     پشت زمین بار گران برگرفت گرنه زپشت کرمت زاده بود     ناف زمین از شکم افتاده بود عقد پرستش زتو گیرد نظام     جز به تو بر هست پرستش حرام هر که نه گویای تو خاموش به     هر چه نه یاد تو فراموش به ساقی شب دستکش جام تست     مرغ سحر دستخوش نام تست توصیف خداوند همچنان ادامه می یابد، در چهارده بیت بالا تکرار ضمیر «ت» و«تو» در تمام ابیات که گاهی هم به عنوان ردیف انتخاب شده به این نیایش گرمی و صمیمیت فوق العاده ای بخشیده است.