تعاریف توسعه "توسعه" در لغت به معناي رشد تدريجي در جهت پيشرفته‌ترشدن, قدرتمندترشدن و حتي بزرگ‌ترشدن است (فرهنگ لغات آكسفورد, 2001). ادبيات توسعه در جهان از بعد جنگ جهاني دوم مطرح و مورد تكامل قرار گرفت. هدف, كشف چگونگي بهبود شرايط كشورهاي عقب‌مانده (يا جهان سوم) تا شرايط مناسب همچون كشورهاي پيشرفته و توسعه‌يافته است. طبق تعريف, توسعه كوششي است براي ايجاد تعادلي تحقق‌نيافته يا راه‌حلي است در جهت رفع فشارها و مشكلاتي كه پيوسته بين بخش‌هاي مختلف زندگي اجتماعي و انساني وجود دارد. به عنوان مثال حتي در كشورهاي پيشرفته نيز, پيشرفت فكري و اخلاقي انسان با پيشرفت‌هاي فني (و فناورانه) همساني ندارد, و يا اينكه فرهنگ عامه با تكنيك‌هاي وسايل ارتباط جمعي هماهنگي ندارد.بروكفليد در تعريف توسعه مي‌گويد: توسعه را بايد برحسب پيشرفت به سوي اهداف رفاهي نظير كاهش فقر, بيكاري و نابرابري تعريف كنيم.به طور كلي توسعه جرياني است كه در خود تجديد سازمان و سمت‌گيري متفاوت كل نظام اقتصادي-اجتماعي را به همراه دارد. توسعه علاوه بر اينكه بهبود ميزان توليد و درآمد را دربردارد, شامل دگرگوني‌هاي اساسي در ساخت‌هاي نهادي, اجتماعي-اداري و همچنين ايستارها و ديدگاه‌هاي عمومي مردم است. توسعه در بسياري از موارد, حتي عادات و رسوم و عقايد مردم را نيز دربرمي‌گيرد.در نگاهی ديگر توسعه را به معناي كاهش فقر, بيكاري, نابرابري, صنعتي‌شدن بيشتر, ارتباطات بهتر, ايجاد نظام اجتماعي مبتني بر عدالت و افزايش مشاركت مردم در امور سياسي جاري تعريف مي‌كند. نظر مرحوم دكتر حسين عظيمي ”توسعه“ را به معناي بازسازي جامعه بر اساس انديشه‌ها و بصيرت‌هاي تازه تعبير مي‌نمايد. اين انديشه‌ها و بصيرت‌هاي تازه در دوران مدرن, شامل سه انديشه ”علم‌باوري“, ”انسان‌باوري“ و ”آينده‌باوري“ است. به همين منظور بايد براي نيل به توسعه, سه اقدام اساسي درك و هضم انديشه‌هاي جديد, تشريح و تفضيل اين انديشه‌ها, و ايجاد نهادهاي جديد براي تحقق عملي اين انديشه‌ها صورت پذيرد. به‌ هر تقدير, امروز تلقي ما از مفهوم توسعه, فرآيندي همه‌جانبه است (نه فقط توسعه اقتصادي) كه معطوف به بهبود تمامي ابعاد زندگي مردم يك جامعه (به عنوان لازم و ملزوم) است. ابعاد مختلف توسعه ملي عبارتند از: توسعه اقتصادي, توسعه سياسي, توسعه فرهنگي و اجتماعي, و توسعه امنيتي (دفاعي). مناسب نيست بدون توجه به كليه ابعاد توسعه, صرفاً به يك جنبه اولويت بخشيد و ديگر بخش‌ها را در دستوركار آينده قرار داد. مفهوم توسعه در قرآن و سنت تعريف رشد و توسعه : مقصود از « رشد » صرف افزايش توليد مي باشد و بنابراين يك مفهوم كمي است ، اگر در دوره اي معين توليد در جامعه اي نسبت به دوره قبل افزايش يابد  مي گوييم رشد صورت گرفته است اين افزايش مي تواند ناشي از افزايش سطح زير كشت ، تاسيس كارخانجات جديد ، گسترش و وسعت بخشيدن به مراكز توليد فعلي و ... باشد .اما مفهوم توسعه « دلالت بر ظهور پديده ديگري در كنار افزايش توليد دارد و آن را مي توان يك مفهوم كيفي دانست هر گاه جامعه اي با بكارگيري روشهاي بهتر و تكنولوژي مناسبتر ظرفيت توليدي خويش را افزايش داده و بدين ترتيب از امكانات و منابع خويش به طريق بهتري استفاده نمايد مي گوييم در مسير توسعه و پيشرفت گام بر مي دارد .»  مشاهده مي گردد كه مفهوم توسعه دلالت بر رشد نيز دارد، يعني استفاده بهتر از منابع و امكانات لزوما افزايش توليد را به دنبال دارد ولي هر افزايش  توليدي را  نمي توان توسعه دانست اگر توجه خويشرا به مثال سطح  زير كشت معطوف مي نماييم . مي توان افزايش توليد ناشي  از افزايش سطح زير كشت را رشد و  افزايش توليد ناشي  از بهبود از بهبود روشها ، بكارگيري بذر اصلاح شده و سموم دفع آفات نباتي و تكنولوژي برتر را مثالي براي توسعه قلمدار نمود .نكته ديگري كه بايد بدان توجه نمود اين است كه رشد را مي توان  در قلمرو دو دوره متوالي اندازه گرفت مثلا مي گوييم در سال 1374 نسبت به سال قبل 5 درصد رشد داشته است اما توسعه را نمي توان در يك فاصله زماني كوتاه دوساله بررسي نمود، توسعه فرآنيدي  است كه در طول فاصله زماني طولاني تري اتفاق مي افتد و در واقع اثر آن در چنين دوره هاي كوتاهي چندان مشهور نيست .با توجه به تعريف فوق و تعاريف ديگري كه شده ، هر يك از دانشمندان علوم اقتصادي و اجتماعي به گونه اي و از زاويه اي به بحث و تفسير ان و فرق اين دو و شاخص هاي مربوط به  آن و عوامل توسعه يافتگي و توسعه نيافتگي و توسعه روستايي ، كشاورزي ، صنعتي و يا غيره پرداخته اند .آنچه از نظر ما مهم است بار مكتبي و معنوي و اخلاقي و انساني اين كلمات و ابعاده وسيع و ظريف و كيفي و ارزشي آن است .توسعه در راستاي رشد معنوي و الهي و تقرب انسانها و جامعه اي الي الله و كليه عواملي كه به افزايش حجم معنوي و اخلاقي و تربيتي و حيات طيبه انساني كمك مي كند و يا آنها را در اين رابطه تغذيه و تقويت مي نمايد و يا  موانع و آفتها را مي زدايد و در سايه اين روح معنوي و الهي حاكم بر اشخاص و ملت و جامعه روابط انساني و الهي را در جامعه برقرار مي نمايد و موجب حسن روابط اقتصادي ، سياسي ، اجتماعي  وفرهنگي  در جامعه مي گردد و ريشه هاي بدخواهي ، نخوت ، غرور ، خودكامگي  ، فريب ، زور ، تقلب ، ظلم و استثمار را  مي خشكاند و زيمنه  تبديل فضاهاي مادي و چپاول  و حرص و طمع و تبيعيض و اجحاف را به فضاي تعاون ، تعادل ، محبت ، اخوت و  سرنوشت ملتهاي ديگر و نسلها و عصرهاي  ديگر تبديل مي نمايد .فرد ، ملت ،  حكومت و دلوت ، همه و همه با يك عينك الهي و نشات گرفته از روح ايمان و تقوي به مسائل مي نگرند و همه خود را در سعادت و حيات جامعه شريك مي دانند و احساس مسئوليت مي كنند و در حقيقت توسعه وسعت قلب و جان و دل و روح ايمان و استقلال و آزادگي و عدالت خوهي و عزت و شرف و  ... است كه در كالبد و قالب جامعه ريخته مي شود و روابط جامعه را بر آن اساس تنظيم مي كند و انند موتور ، جامعه را به حركت در مي آورد و به همه قدرت و نشاظ و حس و حركت مي دهد و در همه روح وجدان و احساس مسئوليت و تكليف مي دمد و در اين راستا حيات جديد و شاخص هاي جديد مطرح مي شود كه قابل اندازه گيري كمي و با دستگاههاي مادي و فيزيكي و  سنجش  با عوامل ظاهري نيست بلكه عوامل معنوي و مادي و بركات آسمان و زمين و عشق  وپرستش  و شور و ايمان و احساس و عدالت و تقوي و محبت همه دست به دست هم مي دهد و سرنوشت يك جامعه را با شكوه و عظمت ايمان و اسلام رقم مي زند و معيارهاي جديدي را براي سنجش و ارزيابي و ارتباط در جهان مطرح مي كند و الگويي مي سازد كه با الگوهاي شرقي و غربي مقايسه و ارزيابي نخواهد بود ، بلكه از توسعه است كه بشريت قرن بيستم و پيشرفته و دنياي صنعت و تكنولوژي انبوه غرب ، از فقدان آن رنج مي برد و آرامش روحي و  معنويت و  اخلاق و روابط انساني و انس با خدا و حق ندارد  .